Oceny prawidłowej lub zaburzonej czynności tarczycy można dokonać na podstawie wyników hormonów tarczycy. W większości przypadków stwierdzenie prawidłowego stężenia tyreotropiny (TSH) odpowiada prawidłowej czynności tarczycy (czyli hormony produkowane przez tarczycę T4 i T3 powinny być również prawidłowe). Tak więc poza nielicznymi odstępstwami prawidłowe stężenie TSH zwalnia nas od dodatkowego badania T4 i T3.
TSH jest hormonem produkowanym przez przysadkę, odpowiadającym za stymulację komórek tarczycy do produkcji hormonów. W przypadku pierwotnych zaburzeń czynności tarczycy dochodzi w wyniku mechanizmu sprzężenia zwrotnego do stymulacji lub hamowania TSH (rysunek 1). Przykładem takiej zależności jest niedoczynność tarczycy (np. choroba Hashimoto), w której dochodzi do wtórnego wzrostu stężenia TSH.
Odwrotna sytuacja ma miejsce w przypadku nadczynnoÅ›ci tarczycy (np. w chorobie Gravesa, wolu guzkowym toksycznym), kiedy to w wyniku nadmiernej produkcji hormonów przez tarczycÄ™ dochodzi do supresji (zahamowania) TSH. Ponieważ oba zaburzenia czynnoÅ›ci tarczycy rozwijajÄ… siÄ™ stopniowo istniejÄ… stadia poÅ›rednie kiedy stężenia hormonów tarczycy sÄ… jeszcze prawidÅ‚owe, a stężenie TSH jest już podwyższone lub obniżone. Mówimy tutaj o subklinicznych, skÄ…poobjawowych zaburzeniach czynnoÅ›ci tarczycy. Bardzo czÄ™sto pacjenci trafiajÄ… do endokrynologa wÅ‚aÅ›nie w fazie subklinicznej choroby tarczycy z pytaniem: „Panie doktorze, to ja wÅ‚aÅ›ciwie mam niedoczynność (nadczynność) tarczycy czy nie?”. Aby odpowiedzieć na to pytanie nie wystarczy jednak ocena samych hormonów. NiezbÄ™dny jest dokÅ‚adny wywiad chorobowy, wystÄ™powanie innych chorób u pacjenta, badanie chorego, ocena ultrasonograficzna tarczycy, czÄ™sto badanie przeciwciaÅ‚, wykluczenie wpÅ‚ywu różnych czynników (leki, przeprowadzone badania kontrastowe, ciąża). CzÄ™sto celem oceny dalszego rozwoju choroby wskazane jest powtórzenie badaÅ„ po 2-3 miesiÄ…cach. Na rysunku 1 przedstawiono schematycznie zależnoÅ›ci pomiÄ™dzy TSH i hormonami tarczycy w różnych zaburzeniach czynnoÅ›ci tarczycy.
Pisząc o aktywnych hormonach tarczycy mamy na myśli ich wolne postacie (freeT- wolne hormony tarczycy). Obecnie w praktyce oznaczamy tylko wolne frakcje hormonów, dlatego też lekarz zlecający badanie hormonalne kieruje chorego na oznaczenie FT4 (wolna lewotyroksyna), FT3 (wolna trójjodotyronina). Wyniki badań mogą różnić się w różnych laboratoriach co związane jest z: różnymi metodami oznaczeń, różnymi normami stosowanymi w laboratoriach. Dlatego najlepiej jest wykonywać badania w laboratorium spełniającym wymagane standardy. W monitorowaniu leczenia zaburzeń czynności tarczycy wskazane jest oznaczanie stężeń hormonów w tym samym laboratorium.
Oddzielnym zagadnieniem jest ocena czynności tarczycy w ciąży. Fizjologicznie stężenia wolnych hormonów tarczycy oraz TSH ulegają zmianie w zależności od trymestru ciąży. Konsultujący endokrynolog odnosi się nie tylko do badania klinicznego ciężarnej pacjentki, ale również opiera się na wynikach badań hormonalnych w oparciu o normy wyznaczone dla każdego trymestru ciąży.